2025 Nobel Kimya Ödülü, gaz ve kimyasal molekülleri yakalayıp depolayabilen gözenekli “metal-organik çerçeveler” (MOF) üzerine yaptıkları öncü çalışmalar nedeniyle üç bilim insanına verildi. Ödülün kazananları Japonya’dan Susumu Kitawaga, Avustralya’dan Richard Robson ve ABD’den Omar Yaghi olarak açıklandı.
Nobel Komitesi’nden Açıklama
İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, Stockholm’de düzenlenen basın toplantısında ödül sahiplerini duyurdu. Akademi Genel Sekreteri Hans Ellegren, üç bilim insanının metal-organik çerçeveler geliştirme konusundaki çığır açıcı araştırmalarının kimya alanında devrim yarattığını söyledi.
Nobel Kimya Ödülü Komitesi Başkanı Heiner Linke, bu keşfin kimyada yepyeni bir malzeme anlayışını mümkün kıldığını vurguladı. Linke, “Bu malzemeler, gaz moleküllerini içine alabilecek boşluklara sahip ve özel kimyasal özellikleri sayesinde farklı moleküllere uyum sağlayabiliyor. Böylece karbondioksit yakalamadan zehirli atıkların temizlenmesine, hatta çöl ortamında su elde edilmesine kadar birçok alanda kullanılabiliyor” ifadelerini kullandı. Ayrıca bu malzemelerin katalitik özellikleri sayesinde zararlı gazların zararsız bileşiklere dönüştürülmesinin de mümkün hale geldiğini belirtti.
Bilim Dünyasında Sonsuz Olasılıklar
Linke, ödül kazanan araştırmaların insanlığın yararına sınırsız olasılıklar sunduğunu söyledi. Geliştirilen bu yapılar, gaz moleküllerinin bir odaya girip çıkması gibi hareket edebildiği geniş boşluklara sahip. Bu da çok küçük bir malzeme miktarıyla devasa miktarda gaz depolanmasını mümkün kılıyor. Linke, bu malzemeleri “Hermione’nin el çantası kadar küçük ama içi sonsuz geniş yapılar” olarak tanımladı.
Akademi tarafından yayımlanan yazılı açıklamada ise ödül sahiplerinin, metal iyonlarını organik moleküllerle birleştirerek geniş gözenekli kristaller oluşturduğu belirtildi. Bu yapılara “metal-organik iskeletler” ya da kısa adıyla MOF deniliyor. MOF’lerin yapı taşları değiştirilerek, belirli kimyasalları yakalayan, depolayan veya elektrik iletimi sağlayan yeni malzemeler tasarlanabiliyor.
Bilim İnsanlarının Kısa Biyografileri
Ödülün sahiplerinden Susumu Kitagawa 1951 yılında Japonya’nın Kyoto kentinde doğdu. Richard Robson 1937’de İngiltere’nin Glusburn kasabasında dünyaya geldi. Omar Yaghi ise 1965 doğumlu ve Ürdün’ün Amman kentinden.
2024 Nobel Kimya Ödülü, protein tasarımı ve protein yapılarının çözülmesi üzerine çalışan David Baker, Demis Hassabis ve John Jumper’a verilmişti. 1895’te Alfred Nobel’in vasiyetiyle kurulan ödül, her yıl insanlığa önemli katkılar sunan kişilere veriliyor. Nobel Ödülü kazananlar arasında Albert Einstein, Marie Curie, Niels Bohr, Ernest Hemingway ve Nelson Mandela gibi tarihî isimler de yer alıyor.
