Türkiye’de emeklilik sistemi, en düşük emekli aylığı tartışmalarıyla yeniden gündeme gelirken, SGK Uzmanı Özgür Erdursun mevcut yapının prim–maaş dengesini bozduğunu belirterek kalıcı çözüm çağrısı yaptı. Erdursun’a göre sistem, çalışanlara “fazla prim ödemenin karşılığı yok” mesajı vererek sosyal güvenlik yapısını zayıflatıyor.
Türkiye’de emeklilik sistemi uzun süredir tartışma konusu olmayı sürdürüyor. Ancak son yıllarda kamuoyundaki tartışmaların büyük ölçüde “en düşük emekli aylığı” başlığına sıkıştığına dikkat çekiliyor. SGK Uzmanı Özgür Erdursun, asıl sorunun emekli aylıklarının hesaplanma yöntemi olduğunu vurguluyor.
“Daha Fazla Prim, Daha Yüksek Maaş Getirmiyor” Algısı Güçleniyor
Erdursun’a göre mevcut sistem, uzun süre çalışan ve yüksek prim ödeyen kişilerin her zaman daha yüksek emekli aylığı almasını garanti etmiyor. Bu durumun yalnızca mevcut emeklileri değil, hâlen aktif olarak çalışan milyonlarca sigortalıyı da doğrudan etkilediği belirtiliyor.
Aynı Asgari Ücret, Farklı Emekli Maaşları
Sahadan gelen örnekler, sistemdeki çarpıklığı gözler önüne seriyor. Erdursun’un paylaştığı verilere göre:
-
2000 yılına kadar asgari ücretle çalışmış, yalnızca 3600 prim günü bulunan ve sonrasında hiç çalışmamış bir kişinin emekli aylığı yaklaşık 28 bin TL olabiliyor.
-
Buna karşın 2000 sonrası çalışmayı sürdüren, 2008 sonrasında da prim ödeyen ve 9 bin günün üzerinde primi bulunan kişilerin emekli aylıkları çoğu zaman 20–22 bin TL seviyesinde kalıyor.
Bu tablo, sosyal güvenlik sisteminin temel ilkesi olan “çok prim ödeyenin daha yüksek maaş alması gerekir” anlayışıyla çelişiyor.
2000 ve 2008 Reformları Sistemi Değiştirdi
Türkiye’de emekli aylıklarının hesaplanmasında iki kritik dönüm noktası bulunuyor:
2000 sonrası düzenlemeler:
Bu dönemde yapılan değişikliklerle emekli aylığı hesaplama parametreleri revize edildi. Çalışma süresi uzadıkça maaşın artması arasındaki bağ zayıfladı.
2008 sonrası düzenlemeler:
2008 yılında yürürlüğe giren reformlar, sistemin daha düşük emekli aylığı üreten bir yapıya dönüşmesine neden oldu. Böylece uzun yıllar çalışan ve yüksek prim ödeyen kesim, ödediği primlerin karşılığını alamaz hale geldi.
En Düşük Emekli Aylığı Uygulaması Nasıl Kalıcı Hale Geldi?
Emekli maaşlarının alım gücündeki ciddi düşüşün ardından, 2019 yılında “en düşük emekli aylığı tamamlama” uygulaması hayata geçirildi. Başlangıçta geçici bir çözüm olarak sunulan bu yöntem, zamanla sistemin merkezine yerleşti.
Erdursun’a göre bu uygulama:
-
Kısa vadede düşük maaşlı emeklileri koruyor
-
Uzun vadede prim–maaş ilişkisini zayıflatıyor
-
Tüm maaşları tabana yaklaştırarak adalet duygusunu aşındırıyor
Taban Aylık ve Prim Odaklı Yeni Model Önerisi
SGK Uzmanı Özgür Erdursun, Türkiye’nin iki ayaklı yeni bir emeklilik sistemine geçmesi gerektiğini ifade ediyor. Bu modelde:
-
İnsani yaşam koşullarını garanti eden taban emekli aylığı,
-
Prim günü ve prime esas kazanç arttıkça maaşı yükselten güçlü bir ikinci katman
yer almalı.
Aksi halde sistemin, çalışanlara “yüksek prim ödemenin bir anlamı yok” mesajı vermeye devam edeceği belirtiliyor.
Kayıt Dışı İstihdam Teşvikle Azalabilir
Türkiye’de yaklaşık 10 milyon kişinin ya kayıt dışı çalıştığı ya da kazancının düşük bildirildiği tahmin ediliyor. Erdursun’a göre bu sorun yalnızca denetim ve cezalarla çözülemez.
Çalışanlar, uzun vadede daha yüksek emekli maaşı alacaklarına inanırsa, kayıtlı çalışmayı bizzat talep eder. Böylece sistem, cezadan çok teşvik yoluyla güçlenebilir.
Mevcut Emekliler İçin İntibak Düzenlemesi Şart
Yeni bir sistem daha çok bugünün çalışanlarını koruyacak olsa da, hâlihazırda düşük maaş alan milyonlarca emekli için intibak düzenlemesi kaçınılmaz görülüyor.
İntibak düzenlemesinin;
-
Prim günü
-
Sigortalılık süresi
-
Emeklilik yaşı
-
Prime esas kazanç
kriterleri dikkate alınarak yapılması gerektiği vurgulanıyor.
“Kalıcı Çözüm İçin Yeni Emeklilik Mimarisi Şart”
Erdursun’a göre Türkiye’nin emeklilik sistemi kritik bir eşikte bulunuyor. Sadece en düşük emekli aylığını artırmaya yönelik geçici adımlar, sorunu daha da derinleştiriyor.
Kalıcı çözüm için;
-
Taban aylığı güvence altına alan
-
Prim karşılığını güçlendiren
-
Kayıtlı çalışmayı cazip hale getiren
-
Mevcut emeklilerin kayıplarını intibakla telafi eden
yeni bir emeklilik sistemi mimarisinin acilen hayata geçirilmesi gerektiği ifade ediliyor.