04.05.2021, 04:28

ADALET DAİRESİ

       Hayatımızda olmayan ya da eksik olan şeylerin çok sözünü ederiz. Belki olmayana karşı bir özlemdir bizimkisi. Sahip olunan şeylerin pek fazla sözü edilmez. Kişi kendinde bulunan meziyetlerin lafazanlığını pek yapmaz. Örneğin kendinden emin olan erdemli kişiler, -ben çok iyiyim, mükemmelim, ben haksızlık yapmam, çok yardım severim, ben dindarım, kul/yetim hakkım yemem, kamuda adaletli davranırım gibi laflar etmez. O, söz ve eylemlerinde tutarlıdır, değerleri bizzat yaşayan olduğu için değerlerin edebiyatını yapma gereği duymaz. Ve yapıp edilenleri değerler üzerinden yargılar ve günlük/kamusal yaşam içerisinde yapılan haksızlıklara her hangi bir beklenti ve tepki kaygısı taşımadan müdahil olma; en azından yanlışa yanlış deme erdemini gösterir. Bunlar bireysel/özel dünyamızla ilgili tavırlardır.

       Birde kamusal yaşam içerisinde insanlar arasında erdem/ahlak ve değerlere dair çokça laf edilmeye, özellikle kamusal alan içerisinde hak/hukuk/adalet/ahlak kavramları üzerinde serzenişler çoğalmasına rağmen insanlarda bir çaresizlik görülüyorsa orada durup derin derin düşünmek gerekir. Çünkü insana dair arızaların temelini iki kavram belirler; adalet ve zulüm. Bir yerde adalet ile ilgili sıkıntılar artıyorsa, orada ortalama yaşam standartları düşüyor ve insan türü olarak kendi kutsal varlığı(öz benliği/onuru) ayaklar altına alınıyordur. İnsana yönelik her haksız eylem, kendi türüne yapılan zulümdür. Bundan dolayı kutsal metinlerin insana/hayatın içine dair öğretileri adalet/zulüm kavramları üzerinden inşa edilir. Adalet kavramının ne olduğu üzerinde kısaca durmak gerekirse adalet: hak sahibine hakkını verme, hak ve hukuka uygun davranma ve onları gözetme, doğru olma, bir şeyi yerli yerine koyma, itidali tercih etme, dengeli ve ölçülü davranmak, kendi mülkünde tasarrufta bulunmak, başkasının hakkına tecavüz etmemek; devletin, kişilerin çatışan çıkarları arasında hakka uygun denge sağlaması olarak tanımlanmıştır.  Kutsal metinlerde ise ferdi ve içtimai hayattaki düzen ve nizamın yegâne sağlayıcısı olarak görülen ve sürekli vurgulanan adalet; doğruluk, dürüstlük, takvalı olma, hakkaniyet ve eşitlik ilkelerine göre davranma, tarafsız olma şeklinde ifade edilmiştir.

       Adalet demişken adalet üzerine oluşturulmuş bir teoriyi gündeme getirmek istedim. Bu daha çok “Adalet Dairesi” şeklinde formüle edilip yüz yıllardır söylenegelmiştir. Adalet dairesinin temeli kadim Mezopotamya toprakları içerisinde atılmış; Sümer, İran, Hint gibi medeniyetlerin birikimiyle şekillenerek Selçuklu/Osmanlı’ ya kadar uzanan din/devlet/toplum ilişkilerini düzenleyen siyaset felsefesinin özet (söz dizimi) halidir. 

       Kınalızâde Ali Efendi' nin, ahlak felsefesi  üzerine yazdığı, Türkçe yazılmış ilk ahlak kitabı olan Ahlâk-ı Alâi isimli eserinde devlet yönetimi ve siyasî ahlaka dair açıklamalarda/önerilerde bulunmuştur. Kitapta mülkün korunması, adaletin tesis edilmesi, devlet başkanının ve diğer yöneticilerin özellikleri, devlet-toplum ilişkisi, ordunun durumu gibi bazı önemli konuları ele almıştır. Kınalızâde’nin, özellikle de adalet üzerinde ısrarla durduğu görülür. Kınalızâde Ahlâk-ı Alâi’ de Aristo’ya nispet edilen, İbn Haldun’un da Mukaddime’sinde mevzu ettiği adalet dairesini ele alır. Devlet-toplum-ordu ilişkisine işaret eden ve nizam-ı âlemin ancak adalet ile sağlanabileceğini gösteren adalet dairesi Kınalızâde’de şu şekilde ifade edilmiştir:

Adalet dairesi:

“Adldir mûcib-i salâh-ı cihan

Cihan bir bağdır dîvarı devlet

Devletin nâzımı şeriattır

Şeriata olamaz hiç hâris illâ mülk

Mülk zapt eyleyemez illâ leşker

Leşkeri cem edemez illâ mal

Malı cem eyleyen râiyettir

Râiyeti kul eder pâdişah-ı âleme adl.”

Kelimeleri günümüz Türkçesine çevirirsek:

-Dünyanın düzenini, kurtuluşunu ve saadetini sağlayan adâlettir.

-Dünya bir bahçedir, duvarı ise devlet

-Devletin nizamı kanunlardır… yani hukuk.

-Kanun ancak siyasal kurum ile korunur.

-Otorite, kudret, ancak ordu ile zaptedilir.

-Ordu, ancak mal ile ayakta kalır yani iktisat/para ile…

-Malı toplayan halktır.

-Halkı idare altına almak ancak ülkeyi yöneten iradenin adâletiyle mümkündür.  

Daireyi anladığımız kadarıyla şerh edersek:

-İnsan toplu halde yaşama zorunluluğuna bağlı olarak inşa ettiği birbirleri arasındaki ilişkilerin belli normlara oturtulmasını yani hukuk ve devleti gündeme getirmiştir. Bu düzen içerisinde insan ancak adaletle barışı ve mutluluğu yakalayabilir.

-Toplu halde yaşayan insanların birlikte uymaları gereken ve kendi aralarında uzlaşı sağladıkları bir toplumsal sözleşme (yasa) gerekir.

-Yasaların uygulanabilmesi, hayat bulabilmesini sağlayacak bir organizasyona ihtiyaç vardır. Bu da yönetim erkidir. Devlet/hükümet

-Yurttaşlar huzur ve barış içinde yaşayabilmeleri için devletin kurallarına/kanunlara uymak zorundadırlar.

-Devlete-hükümete yani yaslara bağlı olmayı sağlayan şey, devleti yönetenlerin kendilerinin yaslara uymaları ve adil olmalarındandır.

-Çünkü adalet mülk ve devletin güvenliği ve gelişmesinin teminatıdır (Adalet mülkün temelidir).

-Mülkü korumak için askere ihtiyaç vardır.(Ordu)

-Askerin varlığı için mal (toprak-mahsul-üretim) ve para lazımdır.

-Üretimi yapan, toprağı ihya eden ve parayı sağlayan (vergi veren) râiyettir (yani halktır).

-Vergiyi adaletle toplamak ve adaletle harcamak devletin/hükümetin görevidir.

-Devletin ayakta durmasının(barış/sulh/huzur/emin olma) (yani nizâm-ı âlemin) asıl sebebi adalettir.

Sağlıcakla kalınız…

Zafer Özer-Maarif Müfettişi

Yorumlar (8)
Hakan Yıldız 2 gün önce
Kaleminize kuvvet, Kamudanhaberde değil, Resmi Gazetede yayınlanması gerekir, kanaatimce.
Abdürrahim Karakoc 2 gün önce
Beni dinle ey kadı
Bozuldu işin tadı
Zülümse eğer adı
Yunan yapsa da aynı
Kenan yapsa da aynı
Ali İhsan ÇİÇEK- Maairf Müfettişi 2 gün önce
Zafer Hocam Allah razı olsun. Bence de Türkiye Cumhuriyeti Delvetinin en elzem, en öncelikli ele alınması gereken konusu "Adalet Dairsesidir". Bu daire kokuşmuş, yaşanmaz, çekilmez hale gelmiştir....
Mustafa uğural 2 gün önce
Tebrikler Üstadım
Şetif BUDAK 2 gün önce
Adalet güzel, adeleti yazan kalem güzel ve adeleti söyleyen dil güzel...
Adaletin hayali güzel, özlemi velhasışı kelam Adalet güzel.
Adaleti hatırlatan sağolsun...
Huseyin Alkan. 2 gün önce
Yine harika bir yazı.
MAĞDUR 2 gün önce
Kaleminize sağlık ... adalet diyorlarda....bir gün herkese lazım olacak.....
Karakuş 1 gün önce
TEMEL MÜLKÜ TAŞIMIYOR ‘Adalet Mülkün Temeli Sahtekarlık/hırsız/yolsuzluk öttülmeli Hak/hukuk/adaletin içine edilmeli, Sadece karşı çıkanlar değil, Yan bakanlar bile hain ilan edilmeli. Yaşamak için kör/sağır/dilsiz olma şartlı, Tek seçenek olan; 3 maymun oynamalı...
16°
az bulutlu
Günün Anketi Tümü
Sizce erken bir genel seçim olmalı mı?
Namaz Vakti 06 Mayıs 2021
İmsak 04:06
Güneş 05:48
Öğle 13:06
İkindi 16:59
Akşam 20:14
Yatsı 21:49